NO và NC là hai ký hiệu quen thuộc, xuất hiện ở các bản vẽ đấu dây của công tắc áp suất, bộ điều nhiệt, rơ le hay cảm biến có ngõ ra tiếp điểm. Hai ký hiệu này mô tả trạng thái của tiếp điểm khi thiết bị chưa bị tác động, và là cơ sở để thiết kế mạch điều khiển, mạch bảo vệ và mạch cảnh báo trong hệ thống HVAC. 

NO LÀ GÌ?

NO là viết tắt của Normally Open, nghĩa là tiếp điểm thường mở. Khi thiết bị ở trạng thái bình thường, tức là chưa có lực nhấn, chưa có dòng điện cấp cho cuộn dây, hoặc đại lượng đo chưa chạm ngưỡng cài đặt, hai đầu tiếp điểm NO tách rời nhau. Mạch điện bị hở nên dòng điện không đi qua được.

Tiếp điểm NO chỉ đóng lại khi thiết bị bị tác động. Ví dụ, nút nhấn khởi động được nhấn xuống, cuộn dây rơ le có điện, hoặc áp suất trong đường ống vượt quá giá trị đã cài đặt trên công tắc áp suất. Lúc đó mạch kín và tải hoặc tín hiệu phía sau được cấp điện.

Chữ "bình thường" ở đây không có nghĩa là trạng thái khi hệ thống đang chạy ổn định. Nó là trạng thái của thiết bị khi không bị tác động, giống như lúc thiết bị nằm trên kệ, chưa lắp vào hệ thống.

NC LÀ GÌ?

NC là viết tắt của Normally Closed, nghĩa là tiếp điểm thường đóng. Ngược với NO, khi chưa bị tác động, hai đầu tiếp điểm NC được nối thông với nhau và dòng điện chạy qua bình thường.

Khi thiết bị tác động, tiếp điểm NC mở ra và cắt mạch. Nút dừng khẩn cấp là ví dụ quen thuộc: mạch luôn kín trong lúc vận hành, và chỉ bị cắt khi người vận hành nhấn nút. Trong các mạch bảo vệ, bộ điều nhiệt giới hạn nhiệt độ hay công tắc áp suất cao cũng thường dùng tiếp điểm NC, vì khi giá trị đo vượt ngưỡng, mạch bị ngắt và thiết bị được dừng lại.

Nhiều thiết bị cung cấp cả hai loại trên cùng một cụm tiếp điểm. Chân chung, thường ký hiệu là COM hoặc C, đóng vai trò đầu dùng chung. Khi chưa tác động, COM nối với chân NC. Khi tác động, COM chuyển sang nối với chân NO. Kiểu cấu tạo này gọi là tiếp điểm chuyển đổi.

TIẾP ĐIỂM THƯỜNG MỞ VÀ THƯỜNG ĐÓNG HOẠT ĐỘNG NHƯ THẾ NÀO?

Về bản chất, tiếp điểm là một cặp lá kim loại dẫn điện, một bên cố định và một bên di động. Lực tác động làm lá di động dịch chuyển để chạm vào hoặc rời khỏi lá cố định. Nguồn của lực này tùy thiết bị: lực tay trên nút nhấn, lực từ trường của cuộn dây trong rơ le, hoặc chuyển động của màng ngăn, ống xếp hay lưỡi gà khi áp suất, nhiệt độ, lưu lượng hay mức chất lỏng thay đổi.

Lấy công tắc áp suất trên đường gas của máy nén làm ví dụ. Khi áp suất thấp hơn ngưỡng cài đặt, lò xo giữ cơ cấu ở vị trí ban đầu và tiếp điểm giữ nguyên trạng thái mặc định. 

• Khi áp suất tăng đến ngưỡng, lực đẩy lên màng ngăn thắng lực lò xo, cơ cấu bật sang vị trí còn lại và tiếp điểm đổi trạng thái. Nếu là tiếp điểm NO thì nó đóng, nếu là NC thì nó mở. 
• Khi áp suất giảm về dưới ngưỡng, thiết bị trở lại trạng thái ban đầu, thường kèm một khoảng chênh lệch nhỏ gọi là độ trễ để tránh đóng cắt liên tục quanh ngưỡng.

Với rơ le, cơ chế khác một chút nhưng nguyên tắc vẫn vậy. Khi cuộn dây chưa có điện, tiếp điểm ở trạng thái mặc định. Khi cuộn dây được cấp điện, nam châm điện hút phần ứng làm tiếp điểm đổi trạng thái. Ngắt điện cuộn dây thì lò xo kéo tiếp điểm về vị trí ban đầu.

Các cảm biến điện tử có ngõ ra rời rạc, như cảm biến tiệm cận hay cảm biến quang, cũng được chế tạo theo hai phiên bản NO và NC. Phần tử đóng cắt bên trong thường là bán dẫn thay vì tiếp điểm cơ, nhưng logic đầu ra tương tự: bản NO cho tín hiệu khi phát hiện vật thể, bản NC cho tín hiệu khi không phát hiện.

PHÂN BIỆT NO VÀ NC BẰNG CÁCH NÀO?

Trong bản vẽ điện, tiếp điểm NO được vẽ là hai đầu hở, còn tiếp điểm NC được vẽ có thêm một nét gạch chéo nối hai đầu. Các bản vẽ cũng luôn thể hiện tiếp điểm ở trạng thái chưa tác động, nên đây là cách đọc đáng tin cậy nhất khi xử lý sự cố.

Khi cần kiểm tra thực tế, dùng đồng hồ vạn năng ở thang đo thông mạch hoặc đo điện trở, và nhớ cắt toàn bộ nguồn trước. Với thiết bị chưa bị tác động, cặp chân NC cho kết quả điện trở gần bằng không hoặc phát tiếng bíp, còn cặp chân NO hiện trạng thái hở mạch (thường là OL hoặc vô cực). Sau đó tác động lên thiết bị và quan sát hai kết quả đổi chỗ cho nhau. Với công tắc áp suất hay công tắc dòng chảy, có thể cần một nguồn áp hoặc dòng chảy thử để tạo ra tác động thật.

ỨNG DỤNG NO VÀ NC TRONG HỆ THỐNG HVAC

Trong HVAC, lựa chọn NO hay NC phụ thuộc vào việc hệ thống cần phản ứng thế nào khi có sự cố hoặc khi dây dẫn bị đứt. 

Tiếp điểm NC được ưu tiên cho các mạch an toàn và bảo vệ. Lý do là một mạch đang kín, nếu dây đứt hoặc đầu nối lỏng, sẽ bị hở và hệ thống dừng lại, giống như khi thiết bị bảo vệ tác động thật. Nhờ vậy, lỗi đường dây được phát hiện thay vì bị bỏ qua. Công tắc áp suất cao và thấp trên máy nén, bộ điều nhiệt bảo vệ chống quá nhiệt và nút dừng khẩn cấp là những ví dụ điển hình.

Tiếp điểm NO phù hợp với các chức năng cần kích hoạt khi có điều kiện cụ thể, như khởi động, báo hiệu hay cấp tín hiệu về bộ điều khiển. Nút khởi động, tiếp điểm tự giữ trong mạch điều khiển động cơ, và tín hiệu báo chạy của quạt hay bơm đều dùng tiếp điểm NO.

Một số ứng dụng gắn với cảm biến và đại lượng đo cụ thể như: 

Công tắc dòng chảy trên đường nước lạnh để xác nhận bơm đang chạy trước khi cho phép máy làm lạnh nước hoạt động. Tiếp điểm chỉ cho phép chạy khi có lưu lượng đủ lớn.

Công tắc chênh áp trên bộ lọc không khí để cảnh báo khi bộ lọc bị bẩn, tức là khi chênh áp trước và sau lọc vượt ngưỡng cài đặt.

Bộ điều nhiệt chống đóng băng trên dàn lạnh, tác động khi nhiệt độ không khí hoặc bề mặt dàn xuống quá thấp.

Công tắc mức dạng phao trong bể nước hoặc khay nước ngưng, dùng để báo đầy hoặc báo cạn.

Cảm biến độ ẩm hoặc cảm biến nhiệt độ có ngõ ra rơ le, gửi tín hiệu đóng cắt về tủ điều khiển khi giá trị đo đạt ngưỡng.

Tín hiệu từ tiếp điểm khô của thiết bị gửi về bộ điều khiển lập trình (PLC) hoặc hệ thống quản lý tòa nhà để giám sát trạng thái chạy, trạng thái lỗi.

Với nhiều thiết bị, nhà sản xuất cho phép chọn bản NO hoặc NC khi đặt hàng, hoặc cho phép đổi cách đấu dây giữa các chân. Nên xác định logic mong muốn ngay từ khâu thiết kế, thay vì xử lý bằng cách sửa chương trình hay đấu lại ở giai đoạn chạy thử.

Những lỗi thường gặp khi sử dụng tiếp điểm NO và NC

• Nhầm trạng thái "bình thường" với trạng thái khi thiết bị đang hoạt động

Đây là nhầm lẫn phổ biến nhất. Một công tắc áp suất ghi NC không có nghĩa là tiếp điểm luôn đóng trong lúc hệ thống vận hành. Khi áp suất thực tế đã vượt ngưỡng, tiếp điểm có thể đang mở. Để tránh sai sót, hãy xác định trước thiết bị đang ở trạng thái nào so với ngưỡng cài đặt, rồi mới suy ra tiếp điểm đang đóng hay mở.

• Nhầm chân NO với NC trên thiết bị có nhiều đầu cực

Rơ le nhiều tiếp điểm, bộ điều nhiệt hay công tắc chuyển đổi thường có ba chân trở lên, và đấu nhầm giữa NO với NC sẽ làm logic mạch đảo ngược. Hậu quả có thể là thiết bị chạy khi lẽ ra phải dừng, hoặc bảo vệ không tác động khi có sự cố. Hãy đối chiếu từng chân với sơ đồ in trên thân thiết bị, và thử mạch ở chế độ không tải trước khi chạy thật.

• Đo kiểm khi mạch vẫn đang có điện

Đo thông mạch hay đo điện trở trên tiếp điểm đang có điện vừa cho kết quả sai, vừa có thể làm hỏng đồng hồ và gây nguy hiểm cho người thao tác. Cần cắt nguồn, tách dây khỏi mạch nếu có thể, rồi mới đo. Nếu cần đo điện áp tại chỗ, hãy dùng đúng thang đo và quy trình an toàn điện của đơn vị.

• Chọn tiếp điểm không phù hợp với điện áp và dòng điện của mạch

Mỗi tiếp điểm có định mức điện áp và dòng điện tối đa, và các giá trị này thường khác nhau giữa tải xoay chiều và tải một chiều, cũng như giữa tải thuần trở và tải cảm như cuộn dây hay động cơ. Dùng tiếp điểm quá định mức dễ gây hồ quang, dính tiếp điểm hoặc cháy rỗ bề mặt. Ngược lại, tiếp điểm công suất lớn đôi khi không phù hợp với tín hiệu rất nhỏ gửi về bộ điều khiển. Hãy đọc thông số trong tài liệu kỹ thuật và chọn theo cả điện áp, dòng điện lẫn loại tải.

• Không kiểm tra sơ đồ đấu dây của nhà sản xuất

Hai thiết bị cùng chức năng nhưng khác hãng có thể khác nhau về ký hiệu chân, trạng thái mặc định hoặc cách đổi logic. Bỏ qua sơ đồ đấu dây của nhà sản xuất là nguyên nhân của nhiều lần chạy thử không thành công. Việc đọc tài liệu kỹ thuật trước khi lắp tốn ít thời gian hơn nhiều so với việc dò lỗi sau đó.

Mua cảm biến và thiết bị đo lường HVAC tại Sensors Việt Nam

Sensors Việt Nam là đơn vị phân phối cảm biến công nghiệp, thiết bị đo lường và các sản phẩm HVAC, tự động hóa tòa nhà, bao gồm các nhóm như cảm biến nhiệt độ, cảm biến áp suất, cảm biến độ ẩm, cảm biến lưu lượng và công tắc đo mức.

Mọi thông tin chi tiết về tiếp điểm NO/NC và các thiết bị cảm biến, quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp cho Sensors Việt Nam qua hotline 0911 660 660 hoặc truy cập website https://cambien.com.vn/ | https://www.sensors.vn/ để được hỗ trợ nhanh chóng và tận tình nhất!